Endometriozis Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Endometriozis, rahmin iç tabakasına benzeyen dokuların rahim dışında bulunmasıyla gelişen, uzun süreli seyir gösterebilen bir hastalıktır. En sık yumurtalıklarda, karın zarında ve rahmi çevreleyen dokularda görülür; bazı hastalarda bağırsak, mesane veya idrar yolları gibi komşu organları da etkileyebilir.

Halk arasında endometriozis ile çikolata kisti ifadeleri çoğu zaman aynı anlamda kullanılır. Oysa çikolata kisti, endometriozisin yumurtalıkta oluşturduğu endometrioma adı verilen kistik şeklidir. İçeriğinin kahverengi olması nedeniyle bu ismi almıştır. Bir hastada çikolata kisti olmadan yüzeyel veya derin endometriozis hastalığı da bulunabilir.

Endometriozisin en önemli özelliklerinden biri, görüntülemede görülen hastalık miktarıyla şikayetlerin şiddetinin her zaman örtüşmemesidir. Küçük endometriozis odakları olan bir hasta çok şiddetli ağrı yaşayabilirken, daha yaygın hastalığı olan başka bir hastanın yakınmaları daha sınırlı olabilir.

Endometriozis Hangi Belirtilere Yol Açabilir?

Endometriozis belirtileri yalnızca adet ağrısından ibaret değildir. Şikayetler hastalığın yerleşimine, süresine ve kişinin ağrı duyarlılığına göre değişebilir.

• Adet sırasında günlük yaşamı aksatacak düzeyde ağrı
• Adet öncesinde başlayan ve adete doğru giderek artan kasık ağrısı
• Cinsel ilişki sırasında veya sonrasında ağrı
• Adet dönemlerinde ağrılı dışkılama, kabızlık, ishal ya da makattan kanama
• İdrar yaparken ağrı veya nadiren idrarda kan görülmesi
• Karında şişkinlik, bağırsak yakınmaları ve kronik yorgunluk
• Gebe kalmakta güçlük

Bu belirtilerden birinin bulunması tek başına endometriozis tanısı anlamına gelmez. Ancak özellikle adet dönemine doğru belirginleşen, tekrarlayan ve günlük yaşamı etkileyen yakınmaların normal kabul edilmemesi gerekir.

Endometriozis Neden Oluşur?

Endometriozisin tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, bağışıklık sistemi, hormonal etkiler, inflamasyon (yangı reaksiyonu) ve hücresel dönüşüm mekanizmalarının birlikte rol oynadıkları düşünülmektedir. Ailesinde endometriozis bulunan kadınlarda risk daha yüksek olabilir.

Retrograd adet kanaması olarak adlandırılan, adet kanının tüpler aracılığıyla karın içine doğru akması olası mekanizmalardan biridir. Bununla birlikte, bu durum birçok kadında görülmesine rağmen herkes endometriozis geliştirmez. Bu nedenle hastalığı yalnızca “adet kanının geriye kaçması” ile açıklamak yeterli değildir.

Endometriozis Evresi Ağrının Şiddetini Gösterir mi?

Endometriozis, ameliyat sırasında görülen odakların yaygınlığına ve yapışıklıklara göre farklı sistemlerle sınıflandırılabilir. En sık kullanılan rASRM sınıflaması, hastalığı minimal, hafif, orta ve ileri evre olmak üzere dört gruba ayırır.

Bu evreleme ağrının ne kadar şiddetli olduğunu göstermez. Ayrıca bağırsak, mesane, üreter veya vajen çevresindeki derin endometriozisin anatomik kapsamını her zaman ayrıntılı biçimde yansıtmayabilir. Bu nedenle tedavi kararı yalnızca “evre” üzerinden verilmemelidir.

Tanı İçin Mutlaka Ameliyat Gerekir mi?

Hayır. Günümüzde endometriozis şüphesi olan her hastaya yalnızca tanı koymak amacıyla laparoskopi yapılması gerekmez. Ayrıntılı öykü, jinekolojik muayene ve deneyimli kişiler tarafından yapılan transvajinal ultrasonografi ile birçok hastada güçlü bir klinik tanıya ulaşılabilir.

Yumurtalıktaki endometriomalar (çikolata kistleri) ultrasonografide çoğunlukla tipik bir görünüm sergiler. Derin endometriozis düşünülen hastalarda, hastalığın bağırsak, mesane veya idrar yollarıyla ilişkisini değerlendirmek amacıyla özel ultrason incelemesi ya da pelvik manyetik rezonans görüntüleme kullanılabilir.

Normal ultrason veya MR sonucu yüzeyel endometriozisi tamamen dışlamaz. Görüntüleme bulguları ve hastanın şikayetleri birlikte değerlendirilmelidir. Ameliyat, tedavi gereksinimi olduğunda, görüntüleme ve klinik bulgular arasında belirsizlik olduğunda veya başka bir hastalıktan şüphe edildiğinde gündeme gelir.

Her Çikolata Kisti Ameliyat Edilmeli mi?

Hayır. Bir yumurtalık endometrioması saptandığında yalnızca kistin çapına bakarak ameliyat kararı vermek doğru değildir. Hastanın yaşı, ağrısı, gebelik planı, ultrason görünümü, yumurtalık rezervi, kistin tek veya iki taraflı olması ve daha önce yumurtalık ameliyatı geçirip geçirmediği birlikte değerlendirilmelidir.

Endometrioma cerrahisi ağrıyı azaltabilir ve gerekli hastalarda tanı ve tedavi sağlayabilir. Buna karşılık, kist çıkarılırken sağlıklı yumurtalık dokusu da zarar görebilir ve yumurtalık rezervi azalabilir. Özellikle iki taraflı kistlerde, tekrarlayan ameliyatlarda veya rezervi zaten düşük olan hastalarda bu risk daha da önemlidir.

Tüp bebek planlanan bir hastada endometriomanın yalnızca gebelik şansını artırmak amacıyla rutin olarak ameliyat edilmesi önerilmez. Cerrahi; belirgin ağrı, şüpheli görüntü, hızlı büyüme, yumurta toplama işlemine engel olma veya başka klinik gerekçeler varsa düşünülebilir.

Endometriozis Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Endometriozis, rahmin iç tabakasına benzeyen dokuların rahim dışında bulunmasıyla gelişen, uzun süreli seyir gösterebilen bir hastalıktır. En sık yumurtalıklarda, karın zarında ve rahmi çevreleyen dokularda görülür; bazı hastalarda bağırsak, mesane veya idrar yolları gibi komşu organları da etkileyebilir.

Halk arasında endometriozis ile çikolata kisti ifadeleri çoğu zaman aynı anlamda kullanılır. Oysa çikolata kisti, endometriozisin yumurtalıkta oluşturduğu endometrioma adı verilen kistik şeklidir. İçeriğinin kahverengi olması nedeniyle bu ismi almıştır. Bir hastada çikolata kisti olmadan yüzeyel veya derin endometriozis hastalığı da bulunabilir.

Endometriozisin en önemli özelliklerinden biri, görüntülemede görülen hastalık miktarıyla şikayetlerin şiddetinin her zaman örtüşmemesidir. Küçük endometriozis odakları olan bir hasta çok şiddetli ağrı yaşayabilirken, daha yaygın hastalığı olan başka bir hastanın yakınmaları daha sınırlı olabilir.

Endometriozis Hangi Belirtilere Yol Açabilir?

Endometriozis belirtileri yalnızca adet ağrısından ibaret değildir. Şikayetler hastalığın yerleşimine, süresine ve kişinin ağrı duyarlılığına göre değişebilir.

• Adet sırasında günlük yaşamı aksatacak düzeyde ağrı
• Adet öncesinde başlayan ve adete doğru giderek artan kasık ağrısı
• Cinsel ilişki sırasında veya sonrasında ağrı
• Adet dönemlerinde ağrılı dışkılama, kabızlık, ishal ya da makattan kanama
• İdrar yaparken ağrı veya nadiren idrarda kan görülmesi
• Karında şişkinlik, bağırsak yakınmaları ve kronik yorgunluk
• Gebe kalmakta güçlük

Bu belirtilerden birinin bulunması tek başına endometriozis tanısı anlamına gelmez. Ancak özellikle adet dönemine doğru belirginleşen, tekrarlayan ve günlük yaşamı etkileyen yakınmaların normal kabul edilmemesi gerekir.

Endometriozis Neden Oluşur?

Endometriozisin tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, bağışıklık sistemi, hormonal etkiler, inflamasyon (yangı reaksiyonu) ve hücresel dönüşüm mekanizmalarının birlikte rol oynadıkları düşünülmektedir. Ailesinde endometriozis bulunan kadınlarda risk daha yüksek olabilir.

Retrograd adet kanaması olarak adlandırılan, adet kanının tüpler aracılığıyla karın içine doğru akması olası mekanizmalardan biridir. Bununla birlikte, bu durum birçok kadında görülmesine rağmen herkes endometriozis geliştirmez. Bu nedenle hastalığı yalnızca “adet kanının geriye kaçması” ile açıklamak yeterli değildir.

Endometriozis Evresi Ağrının Şiddetini Gösterir mi?

Endometriozis, ameliyat sırasında görülen odakların yaygınlığına ve yapışıklıklara göre farklı sistemlerle sınıflandırılabilir. En sık kullanılan rASRM sınıflaması, hastalığı minimal, hafif, orta ve ileri evre olmak üzere dört gruba ayırır.

Bu evreleme ağrının ne kadar şiddetli olduğunu göstermez. Ayrıca bağırsak, mesane, üreter veya vajen çevresindeki derin endometriozisin anatomik kapsamını her zaman ayrıntılı biçimde yansıtmayabilir. Bu nedenle tedavi kararı yalnızca “evre” üzerinden verilmemelidir.

Tanı İçin Mutlaka Ameliyat Gerekir mi?

Hayır. Günümüzde endometriozis şüphesi olan her hastaya yalnızca tanı koymak amacıyla laparoskopi yapılması gerekmez. Ayrıntılı öykü, jinekolojik muayene ve deneyimli kişiler tarafından yapılan transvajinal ultrasonografi ile birçok hastada güçlü bir klinik tanıya ulaşılabilir.

Yumurtalıktaki endometriomalar (çikolata kistleri) ultrasonografide çoğunlukla tipik bir görünüm sergiler. Derin endometriozis düşünülen hastalarda, hastalığın bağırsak, mesane veya idrar yollarıyla ilişkisini değerlendirmek amacıyla özel ultrason incelemesi ya da pelvik manyetik rezonans görüntüleme kullanılabilir.

Normal ultrason veya MR sonucu yüzeyel endometriozisi tamamen dışlamaz. Görüntüleme bulguları ve hastanın şikayetleri birlikte değerlendirilmelidir. Ameliyat, tedavi gereksinimi olduğunda, görüntüleme ve klinik bulgular arasında belirsizlik olduğunda veya başka bir hastalıktan şüphe edildiğinde gündeme gelir.

Her Çikolata Kisti Ameliyat Edilmeli mi?

Hayır. Bir yumurtalık endometrioması saptandığında yalnızca kistin çapına bakarak ameliyat kararı vermek doğru değildir. Hastanın yaşı, ağrısı, gebelik planı, ultrason görünümü, yumurtalık rezervi, kistin tek veya iki taraflı olması ve daha önce yumurtalık ameliyatı geçirip geçirmediği birlikte değerlendirilmelidir.

Endometrioma cerrahisi ağrıyı azaltabilir ve gerekli hastalarda tanı ve tedavi sağlayabilir. Buna karşılık, kist çıkarılırken sağlıklı yumurtalık dokusu da zarar görebilir ve yumurtalık rezervi azalabilir. Özellikle iki taraflı kistlerde, tekrarlayan ameliyatlarda veya rezervi zaten düşük olan hastalarda bu risk daha da önemlidir.

Tüp bebek planlanan bir hastada endometriomanın yalnızca gebelik şansını artırmak amacıyla rutin olarak ameliyat edilmesi önerilmez. Cerrahi; belirgin ağrı, şüpheli görüntü, hızlı büyüme, yumurta toplama işlemine engel olma veya başka klinik gerekçeler varsa düşünülebilir.

Sık Sorulan Sorular

Çikolata kisti ilaçla kaybolur mu?

Hormonal tedaviler ağrıyı ve hastalığın etkinliğini baskılayabilir; ancak mevcut endometriomayı her zaman tamamen ortadan kaldırmaz. Kistin görünümü, büyüklüğü ve hastanın şikâyetleri takip planını belirler.

Endometriozis menopozla tamamen biter mi?

Şikayetler östrojen düzeylerinin azalmasıyla çoğu hastada hafifler. Bununla birlikte, endometriozis menopoz sonrasında da nadiren aktif veya semptomatik olabilir. Yeni başlayan ağrı veya kitle ayrıca değerlendirilmelidir.

Endometriozis için özel bir kan testi var mı?

Endometriozisi tek başına güvenilir biçimde gösteren bir kan testi bulunmamaktadır. CA-125 bazı hastalarda yükselebilir, ancak tanı veya tarama testi olarak tek başına kullanılamaz.

Gebelik endometriozisi tedavi eder mi?

Gebelik sırasında hormonal nedenlerle bazı hastaların şikayetleri azalabilir; ancak gebelik endometriozisin tedavisi değildir ve hastalık doğumdan sonra yeniden belirti verebilir.

Rahmin alınması endometriozisi kesin olarak bitirir mi?

Hayır. Rahmin alınması adet kanamasını ve rahim kaynaklı bazı ağrıları ortadan kaldırabilir, ancak rahim dışındaki endometriozis odakları devam edebilir. Bu nedenle histerektomi, her hasta için kesin bir çözüm olarak görülmemelidir.

Kısa Özet

Endometriozis yalnızca çikolata kistinden ibaret değildir ve hastalığın yaygınlığı ağrının şiddetiyle her zaman paralel değildir. Tanı için her hastada ameliyat gerekmez; öykü, muayene ve uygun görüntüleme yöntemleri çoğu zaman yol göstericidir.

Tedavi kararı yalnızca kistin büyüklüğüne veya hastalığın evresine göre verilmez. Ağrı, gebelik isteği, yumurtalık rezervi, hastalığın yerleşimi ve önceki tedaviler birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle yumurtalık cerrahisinde gereksiz veya tekrarlayan işlemlerden kaçınmak önem taşır.

Kaynaklar

1. Becker CM, et al. ESHRE guideline: endometriosis. Human Reproduction Open. 2022;2022(2):hoac009.
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Endometriosis: diagnosis and management. NG73. Son güncelleme: 11 Kasım 2024.
3. Working group of ESGE, ESHRE and WES. Recommendations for the surgical treatment of endometriosis: ovarian endometrioma and deep endometriosis.

Yazar

Prof. Dr. Eralp BAŞER
Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı
Jinekolojik Onkoloji Cerrahisi Uzmanı

Bilgilendirme Notu

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi planı, muayene ve kişisel sağlık bilgileri değerlendirilerek hekim tarafından oluşturulmalıdır.